Główne motywy literackie w „Początku” - klp.pl
Streszczenia i opracowania lektur szkolnych klp klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
W bogatej treściowo powieści Andrzeja Szczypiorskiego Początek mamy wiele wątków, ponieważ książka ta podejmuje wiele różnorodnych tematów z życia człowieka. Są to między innymi:

Walka dobra ze złemOto jest w człowieku coś, co powinno dla niego znaczyć więcej niż własne państwo, a także więcej niż własny naród…Poczucie indywidualnej odpowiedzialności za wybór między dobrem a złem – tymi słowami Szczypiorski oddał wagę walki tych dwóch sił.
W czasie II wojny światowej ludzie musieli podejmować wiele trudnych decyzji, które wymagały od nich opowiedzenia się po stronie dobra lub zła. Przykładem takie ekstremalnej sytuacji było opowiedzenie się po stronie krzywdzonych w czasie okupacji Żydów i pomaganie im, szukanie kryjówek, dostarczanie jedzenia z narażeniem własnego życia (Paweł Kryński) lub stanięcie po stronie hitlerowców i denuncjowanie ofiar Holocaustu (Bronek Blutman).

Bóg – w powieść zwłaszcza Henio Fichtelbaum i Paweł Kryński stawiają sobie pytania o istnienie Boga, ponieważ nie mogą zrozumieć, jak ktoś zezwala na takie okropieństwa, na jakie patrzą co dzień. Wojenne doświadczenia sprawiają, że przyjaciele tracą wiarę w słuszność Boskich wyroków, przeżywają głęboki kryzys wiary. Kryński, patrząc na śmierć najbliższych – ojca, Henia, Moniki, doszedł do wniosku, że Bóg nie istnieje, bo jak mógłby pozwolić na ekspansję na taką skalę wszechobecnego zła. Jego stosunek do religii zmienia się dopiero po zakończeniu wojnie, gdy obserwuje i bierze czynny udział w historycznym czasie zwycięstwa nad faszyzmem.

Pytania do Boga kieruje także polski krawiec – Apolinary Kujawski. Następca Żyda Mitelmana chciałby wiedzieć, co takiego złego zrobiła Polska, że spotyka ją teraz tyle nieszczęść: Rozmyśla także nad powodem ciężkiej sytuacji Polski:
I tylko jedna sprawa sączyła niepokój w jego serce. Że mianowicie Pan Bóg jak gdyby odwrócił się od Polski, wystawiał ją na zbyt ciężką próbę. Czymże bowiem ta Polska zawiniła tak bardzo, gdy po stuleciu niewoli i cierpień odrodziła się po Wielkiej Wojnie i przetrwała zaledwie dwadzieścia lat? (…)Więc coś takiego było w Polsce i Polakach, że znów muszą cierpieć, jak nigdy dotychczas? Dlaczego Bóg tak okrutnie Polskę i Polaków doświadcza?


Nietolerancja – powieściowa nietolerancja ujawnia się we wspomnieniach marca’68 Irmy Seidenmanowej, która została w tym czasie zwolniona z pracy w ministerstwie oświaty i internowana z kraju. Bohaterka została ofiarą polityki nienawiści, antysemityzmu, który nie tolerował mniejszości narodowych, zwłaszcza Żydów.
Nietolerancję dla wiary judaistycznej wykazała także polska zakonnica – siostra Weronika. Kobieta ratowała żydowskie dzieci przez Niemcami tylko po to, by nauczyć je katechizmu i zamienić w katolickie owieczki.

Antysemityzm – polityka nietolerancji mniejszości żydowskiej jest jednym z dominujących motywów powieści. Ujawnia się już w czasie okupacji niemieckiej, gdy Warszawa zostaje podzielona na dwie części: aryjską oraz żydowską, a punkt kulminacyjny osiąga w marcu 1968 roku, gdy ekipa Władysława Gomułki rozpoczyna propagandę strachu przed tak zwaną „V kolumną”, gdy zaczynają się ukazywać w gazetach obelżywe artykuły, a w witrynach sklepowych informacje o zakazie wstępu dla Żydów.

Antysemityzm w powieści dotyka bezpośrednio Irmę Seidenmanową – wdowę po sławnym naukowcu, której obiera się budowaną przez ćwierć wieku pozycję naukową i skazuje się na banicję.

Miłość – ten motyw, choć niezbyt oczywisty po pierwszej lekturze powieści, jest w niej jednak obecny. Najbardziej kochliwą postacią Początku jest Pawełek Kryński, który zostaje przedstawiony w II rozdziale jako chłopak zakochany w dwóch kobietach: w osiemnastoletniej Monice – dziewczynie poznanej na tajnym uniwersytecie, którą idealizuje i uważa za przyszłą żonę (potem ona ginie w powstaniu). Drugą wybranką serca Pawełka jest pani Irma Seidenman – trzydziestosześcioletnia wdowa po wybitnym lekarzu i naukowcu mieszkająca obok Kryńskiego, bohaterka prawie wszystkich jego snów odkąd skończył zaledwie trzynaście lat, obiekt jego skrywanych uczuć (a także doktora filologii klasycznej – Adama Kordy).

DorastaniePoczątek jest studium dorastania bohatera wiodącego, przedstawiciela pokolenia Kolumbów – Pawła Kryńskiego, który z beztroskiego, zakochanego maturzysty zamienia się w toku akcji w czynnego opozycjonistę negującego antysemityzm, internowanego w czasie stanu wojennego, który po koniec życia gorzko podsumowuje swoich rodaków i swoją ojczyznę:
Po raz pierwszy sama Polska Polskę zhańbiła i wdeptała w błoto! (…) Nareszcie zdechł mit o naszej wyjątkowości, o tym polskim cierpieniu, które zawsze było czyste, prawe i szlachetne. (…) Święta Polska, cierpiąca i mężna. Polskość święta, zapita, skurwiona, sprzedajna, z gębą wypchaną frazesem, antysemicka, antyniemiecka, antyrosyjska, antyludzka. Pod obrazkiem Najświętszej Panienki. Pod stopami młodych oenreowców i starych pułkowników. Pod dachem Belwederu. Pod mostem. Święta polskość pod knajpą i kasą. Tępe pyski granatowych policjantów. Lisie mordy szmalcowników. Okrutne twarze stalinowców. Chamskie gęby Marca. Przerażone gęby Sierpnia. Pyszałkowate gęby Grudnia. Święta polskość bluźniercza, która się ośmieliła nazywać Polskę Chrystusem Narodów, a hodowała szpiclów i donosicieli, karierowiczów i ciemniaków, oprawców i łapowników, ksenofobię podniosła do rangi patriotyzmu, u obcych klamek się wieszała, składała wiernopoddańcze pocałunki na dłoniach tyranów. (…)Gdzie się podziała nasza wolność, jeśli nie możemy być sobą? Gdzie się podziałem, kiedy się zawieruszyłem?


Totalitaryzm - Powieść Początek Andrzeja Szczypiorskiego jest oskarżeniem totalitaryzmu, w którym jednostka albo zostaje unicestwiona fizycznie, albo zniewolona psychicznie: pozbawiona praca do pełnej, rzetelnej informacji, do własnej tożsamości, do wolności przekonań, do indywidualizmu.

Występuje w niej kilkadziesiąt przykładów totalitaryzmu, na przykład nagradzanie żydowskiego konfidenta Bronka Blutmana przez Niemców za donosicielstwo i szpiegostwo, przymusowa przeprowadzka do getta rodziny Fichtelbaumów – ludzi którzy dawno zerwali kontakty ze środowiskiem żydowskim i religią judaistyczną czy więzienie ludzi niewygodnych politycznie (sędzia Romnicki).

Żydzi – w powieści występuje kilku niestereotypowych Żydów. Mamy na przykład rodzinę Fichtelbaumów: adwokata Jerzego z żoną i dziećmi - czteroletnią Joasią oraz dziewiętnastoletnia Henryczkiem, którzy muszą się przeprowadzić do getta, mimo iż kultywują świecką tradycję. Dopiero w obliczu śmierci odkrywają swoje żydostwo, co przejawia się w powrocie Henia do getta czy chęci odejścia jak ortodoksyjny Żyd, z nakrytą głową, którą przejawia jego ojciec. Ci bohaterowie umierają w zgodzie ze swoim losem i w harmonii ze światem i Bogiem.

Szczypiorski pokazał także innych Żydów: Irmę Seidenman, Bronka Blutmana, Arturka Hirschfelda. Na przykładzie ich zindywidualizowanych losów przedstawił kilka postaw tej mniejszości wobec wojny: przyjęcia losu skazanego i swoiste pogodzenie się z nadchodzącą śmiercią (Henio i Jerzy Fichtelbaumowie), wyrzeczenie się korzeni za cenę powiększania szans na przetrwanie (Irma), zostanie konfidentem i służenie Niemcom (Bronek Blutman) czy przyzwolenie na wynarodowienie (Joasia i Arturek).

Analizując wątek Żydów, trzeba jeszcze zauważyć, że Szczypiorski złamał ich schematyczne pokazywanie, obecne niestety w polskiej literaturze. Żydzi na przykład nie są zacierającymi ręce, bezdusznymi handlarzami, nie żyją w zwartych, solidarnych grupach, nie są źle nastawieni do Polaków. Przeciwnie. Bogaty krawiec Benjamin Mitelman na swojego następcę wybiera Polaka Apolinarego Kujawskiego, któremu ufa i powierza fabrykę, gdy musi wraz z rodziną przenieść się do getta. Bronek Blutman cieszy się, gdy zaprowadzi jakiegoś Żyda na gestapo, nic nie robi sobie z tego, że wydaje rodaka. Szczypiorski pokazał, że potomkowie Mojżesza przed wojną byli zasymilowani z Polakami (przyjaźń Henia i Pawła, ślub Irmy i Ignacego), czego nie udało się już chyba odbudować po wydarzeniach marcowych 1968 roku.

Niemcy - w powieści mamy kilku przedstawicieli tego narodu: Johanna Müllera czy Stucklera. Mimo wspólnego pochodzenia, różni ich chyba wszystko: stosunek do polityki Adolfa Hitlera (pierwszy z mężczyzn jest całkowicie przeciwny nazistowskiej ideologii, podczas gdy drugi jest jej wiernym wyznawcą), sposób traktowania Żydów czy stosunek do swoich współrodaków (Stuckler jest dumny słysząc o kolejnych wojennych zdobyczach Niemców, a Müller uważa, że są oni płascy jak deska, nie mają głębszych uczuć, są zakłamani oraz dwulicowi:
Niemcy są prostolinijni. (…)Niemcy są płascy jak deska! Bez wyobraźni, bez obłudy, bez dwulicowości (…) Stucklerowi kazali Żydów tępić, to ich tępi. Każą mu Żydów szanować, to będzie łaskawą panią całował w rękę i traktował najlepszym, francuskim koniakiem. Dyscyplina, akuratność, rzetelność w każdej robocie. W zbójeckiej robocie także, niestety! (…)Niemcy nie popełniają pomyłek, to nie jest w niemieckim stylu. (…)Brak nam szczypty szaleństwa, myślał, jesteśmy tak bardzo trzeźwi. (…)Być lepszym w każdej dziedzinie, być niedoścignionym - oto niemiecka ambicja. Najpiękniej komponować, najwydatniej pracować, najmądrzej filozofować, najwięcej posiadać, najsprawniej zabijać! (…)Jeśli historia nałoży kiedyś na Niemców obowiązek hipokryzji, staną się najdoskonalszymi hipokrytami pod słońcem).


Warszawa - Andrzej Szczypiorski usytuował akcję Początku w stolicy Polski, w której rozgrywają się kluczowe dla powieści wydarzenia: zbudowanie muru dzielącego obywateli na dwie części: aryjską oraz żydowską, wybuch sierpniowego powstania ludności w 1944 roku, antysemickie ataki na Żydów, w czasie których z pracy zostaje zwolnionych kilka tysięcy jej obywateli, którzy muszą opuścić to ukochane miasto.

Miasto zostaje przedstawione także w licznych retrospekcjach bohaterów, którzy wspominają je jako miasto wielokulturowe i żyjące w zgodzie, wolne od antysemityzmu, ksenofobii, tolerancyjne i przyjazne wszystkim ludziom, bez względu na narodowość, pochodzenie, wygląd czy wyznanie.

Prozaik poza tym sportretował warszawskie społeczeństwo, które nie było kryształowe. Co prawda niektórzy okazywali atakowanym w czasie okupacji czy marca’68 Żydom współczucie i braterstwo, a ich strach przed potomkami Mojżesza był podyktowany wyłącznie troską o własne życie, to jednak część z nich była po prostu złymi ludźmi, czerpiącymi przyjemność w nękaniu, poniżaniu mniejszości narodowej.

Holokaust - powieściowy Holocaust został przedstawiony szczerze, bez heroizacji czy idealizowania Polaków, którzy stanęli przed dramatycznym wyborem, pokazując miarę swojego człowieczeństwa właśnie w stosunku do Żydów.

Szczypiorski ukazał cierpienie, prześladowanie, wysiedlanie mniejszości narodowej, którą przenoszono go getta i tam mordowano, wywożono do obozów pracy i palono w krematoriach, w konsekwencji czego po wojnie Polska liczyła kilkaset tysięcy obywateli mniej, zmieniając się z państwa wielonarodowego w zdominowane przez ludność polską.

II wojna światowa – II wojna światowa jest tłem historycznym większej części powieści. Czytelnik poznaje kilka epizodów z okupacji niemieckiej, na przykład przesłuchania w Alej Szucha (w tak zwanym Pawiaku), powstanie warszawski czy likwidację getta.

Śmierć – śmierć zabiera wielu powieściowych bohaterów, zarówno Żydów, jak i Polaków, jakby na potwierdzenie tezy, że wojna nie wybierała swoich ofiar, wszyscy byli tak samo narażeni. W getcie umiera na przykład Henio i jego ojciec, mecenas Fichtelbaum, w przypadkowej ulicznej egzekucji ginie krawiec Apolinary Kujawski: Umarł pod ścianą kamienicy, a gdy oprawcy wrzucili jego ciało na platformę i odjechali, jakaś kobieta umoczyła chusteczkę w krwi krawca, krzepnącej na chodniku, i uniosła z sobą jak pieczęć ludzkiego męczeństwa.

Tak oto wszedł do panteonu bohaterów narodowych, choć wcale tego nie pragnął i nawet w ostatniej chwili nie przemknęła mu przez głowę myśl, że jest bohaterem.

Cierpienie – ten motyw jest tak samo obecny w powieści, jak śmierć, ponieważ dotyka zarówno Żydów, jak i Polaków. Nawet Niemiec Johann Müller nie może uciec cierpieniu, ponieważ nie potrafi pogodzić się z własną tożsamością narodową.

Donosicielstwo – było metodą przeżycia w czasie okupacji niemieckiej, po którą sięgali zarówno Żydzi, jak i Polacy, czego przykładem może być na przykład Bronek Blutman – wydający swoich rodaków hitlerowcom w nadziei na ocalenie własnego życia, czy Piękny Lolo – robiący to samo dla pieniędzy i satysfakcji.

Przesłuchanie – z tym motywem mamy do czynienia w przypadku Irmy Seidenman, którą rozpoznaje na ulicy Bronek Blutman i która trafia do Pawiaka w Alejach Szucha, do gabinetu oficera Stucklera. Tam przeżywa jedno z najdłuższych czterdziestu pięciu minut życia: Nie pomyślała też o Bronku Blutmanie od chwili, gdy wyszedł z pokoju Stucklera. Stuckler siedział za biurkiem, ona na krześle przed biurkiem. Patrzyła w szerokie okno, wychodzące na niebieskie niebo.
Nie przyznawała się. Mówiła uparcie - "Nie znam tego człowieka. Nie jestem Żydówką. Nazywam się Maria Magdalena Gostomska. Jestem wdową po oficerze. Pan ma przecież moje dokumenty". (…)Siedziała w klatce i to, co przydarzyło się w ciągu przedpołudnia, było teraz jej najprawdziwszym życiem.

Getto – zamknięta dzielnica mniejszości żydowskiej została ukazana w książce niezwykle sugestywnie, dzięki skontrastowaniu wysokiego muru, ogradzającego ją od aryjskiej części, z postawioną pod nim kolorową karuzelą, grającą wesołą muzyczkę mimo krzyków dochodzących zza ogrodzenia.
Do getta musiała przenieść się rodzina mecenasa Fichtelbauma, choć od wielu lat żyła w świeckiej tradycji. Tam też zginęli: ojciec, matka i ich syn.

Ojciec – przykładem powieściowego ojca jest Jerzy Fichtelbaum – żydowski mecenas, który musiał przenieść się wraz z żoną, synem Henrykiem oraz córką Joasią z pięknego, dużego mieszkania przy ulicy Królewskiej do getta tylko dlatego, że miał żydowskie korzenie. Przeprowadzając się za mury getta, cały czas miał świadomość, że jego i najbliższych spotka tam jedynie śmierć, na którą nie trzeba było długo czekać – wkrótce umarła jego żona, potem syn, a potem on sam. Przed śmiercią udało mu się jednak ocalić córeczkę, która – dzięki pomocy wielu dobrych ludzi – przeżyła wojenny koszmar i jako dorosła kobieta wyjechała do Izraela.


strona:   - 1 -  - 2 - 

Polecasz ten artykuł?TAK NIEUdostępnij


  Dowiedz się więcej
1  Początek - streszczenie szczegółowe
2  Charakterystyka narodów w „Początku”
3  Charakterystyka bohaterów „Początku”



Komentarze: Główne motywy literackie w „Początku”

Dodaj komentarz (komentarz może pojawić się w serwisie z opóźnieniem)
Imię:
Komentarz:
 





Streszczenia książek
Tagi: